Şükür, İsyan ve Manipülasyon

Geçenlerde zihnimde uzun süredir dönüp duran bir fikri patlattım: “Şükür duygusunun insanın riyakarlığından ve kendini kurtarma kaygısından doğan bir savunma mekanizması olduğunu düşünüyorum.”

İddiam sertti, hatta daha da radikal bir yerden vurmak istiyordum: Şükretmek riyakarlıktı; daha doğrudan söylersem korkaklık ve eziklikti. İsyan etmeyen insan, en azından duygusal düzlemde, ne kadar insandı ki?

Fakat bu düşünceyi masaya yatırıp soğukkanlılıkla deşmeye başladığımda, kendi zihnimin kurduğu bazı mantık tuzaklarına düştüğümü fark ettim. Kendi cümlelerimin ve hislerimin izini sürerken geçtiğim o düşünce dehlizi tam olarak şöyle şekillendi:

Dehlizdeki İlk Kırılma: Nerede Saçmaladım?

İsyanı “gerçek insan olmanın tek kriteri”, şükreden herkesi de kategorik olarak “korkak ve ezik” ilan ettiğimde aslında duygusal kontrolümü biraz kaybedip aşırı genelleme yapıyordum. Zihnim beni siyah-beyaz bir tuzağa çekmişti: Ya isyan edeceksin ya da ezik bir riyakar olacaksın. Oysa felsefi açıdan insani yelpaze bu kadar dar değildi:

• İsyan etmemek her zaman şükretmek veya boyun eğmek değildi. Bir insan durumu sadece analiz edebilir, stoacı bir kabulleniş yaşayabilir ya da duygusal patlamalara girmeden durumu dönüştürecek eyleme geçebilirdi.

• Şükrün arkasındaki her motivasyon aynı değildi. Korkudan ve statükoya boyun eğmekten doğan bir şükür ile; insanın kendi çabasını, hayatta kalma gücünü ve varoluşunu idrak etmesinden doğan şükran aynı potaya konamazdı.

• İsyan etmek tek başına üstünlük değildi. İsyan ne kadar insani bir duyguysa; korkmak, uyum sağlamak veya huzur aramak da o kadar insaniydi.

Peki, ben tam olarak neye kızgındım da bu kadar radikal bir yere savrulmuştum?

Öfkenin Gerçek Adresi: “Sağlığına Şükret” Manipülasyonu

Biraz daha derine inince asıl derdimin kendi içsel şükran duygumla değil, dışarıdan birilerinin bana dayattığı o dille ilgili olduğunu gördüm. Birinin bana yaşadığım bir sıkıntı, haksızlık veya acı karşısında gelip “Sen şükretmiyorsun”, “Sağlığına şükret”, “Daha kötüsü olabilirdi” demesine kızgındım. Çünkü bu durum tam anlamıyla bir riyakarlıktı.

Bu yaklaşım, benim yaşadığım acıyı önemsizleştiren zehirli bir uyuşturucuydu. Karşı taraf, kendi konforu bozulmasın veya benim öfkemle yüzleşmek zorunda kalmasın diye bana şükrü bir duygusal susturucu olarak fırlatıyordu. Üstelik beni dinlemek yerine beni “ahlaken kusurlu veya nankör” hissettirmeye çalışıyordu.

“Daha kötüsü olabilirdi” iddiası da zaten sakat bir mantıktı. Kolu kırılan birinin, bacağı kırık olanı düşünüp kendi acısını yok sayması gerekmiyordu. Kötünün kötüsünün var olması, elimdeki kötüyü “iyi” ya da kabul edilebilir kılmıyordu.

Köpek Örneği ve Tutsaklığın Şükrü

Zihnimde bu mekanizmayı oturtan en net resim şu oldu:

Günde 3 kez dayak atan bir sahibi düşünün. Bu sahip, günün sonunda köpeğin önüne 1 kap yemek koyuyor. Şimdi köpek bu bir kap yemeğe şükür mü etmeli?

Günde 3 kez dayak yiyip öne konan bir kap yemeğe şükretmek; bir lütfa minnet duymak değil, şiddeti ve sömürüyü meşrulaştırmaktır. Burada istenen şey sadakat veya farkındalık değildir; istenen şey tutsaklığın kabullenilmesidir.

İşte bana dayatılan, maruz kaldığım haksızlıklar karşısında susturucu olarak kullanılan o şükür telkini tam olarak buydu.

Kabul Etmek mi, Şükretmek mi?

Geldiğim noktada “otantik farkındalık” ile şükrü birbirine karıştırmamak gerektiğini daha net görüyorum. Kabul etmekle şükretmek aynı şey değil. Kabul etmek, “Şu an olan şey bu” diyebilmektir. İçinde borçluluk, pazarlık veya ilahi bir lütuf etiketi yoktur. İllüzyonları bırakıp gerçeklikle doğrudan kurulan yalın bir ilişkidir.

Sistemik ve manipülatif şükür ise, işin içine bir hiyerarşi ve borçluluk sokar. Sana yapılan haksızlığa karşı sesini çıkarmanı engeller, seni edilgenleştirir ve elindekini kaybetme korkusuyla bir pazarlığa zorlar.

İlk başta “isyan etmeyen insan değildir” derken kurduğum cümle genel olduğu için aksıyordu belki. Ama tanımı netleştirdiğimde arkasındayım: Baskıyı, haksızlığı, duyarsızlığı ve sömürüyü örtmek için araçsallaştırılan şükür söylemi katıksız bir riyakarlıktır. Ve bu dayatmaya karşı duyduğum öfke bir saçmalama değil; kendi sınırlarımı ve özsaygımı koruma dürtümdür.

Sağlıcakla kalın.